संध्येतील २४ नावे ...एक माहिती पूर्ण लेख। श्रीगुरुभ्योनमः।संध्यावंदन किंवा कोणत्याही कार्यारंभी संकल्प करतात तेंव्हा केशवादि चोवीस नाम घेतात. विष्णूसहस्रनाम असो वा केशवादि चतुर्विंशती (चोवीस) नाम असो त्या नामाचा अर्थ समजल्यामुळे आनंद द्विगुणीत होतो म्हणून केशवादि नामांचा अर्थ जाणून घेण्याचा अल्पसा प्रयत्न.*केशव*केशव शब्दाची व्याख्या अशी केली आहे. कश्च इशश्च केशौ,तौ सृष्ट्यादिना वर्तयति इति केशवःकः म्हणजे ब्रह्मदेव इश म्हणजे महादेव या दोघांना सृष्टीच्या व्यापारासाठी (उत्पती व लय) जो प्रवृत्त करतो तो केशव.हिरण्यगर्भः कः प्रोक्तः इशः शंकर एव च सृष्ट्यादिना वर्तयति तौ यतः केशवः भवान् .केशे वर्तते इति केशवः म्हणजे प्रलयकालीन उदकात,पाण्यात रहाणारा म्हणून तो केशव.(महोदधिशयोंतकः)एका नामाचे अनेक अर्थ आहेत .आपणास एक देखील अर्थ पूरेसा आहे.*नारायण*नारायण या शब्दाचा विग्रह न अर अयनअसा केला जातो.न अराः नाराः नाराणां अयनः नारायणःअर म्हणजे दोष .ज्याचे ठिकाणी दोष नाहीत अर्थात गुण आहेत .सर्व गुणांचे अयन म्हणजे आश्रयस्थान म्हणजे नारायण.नार याचा दुसरा अर्थ ज्ञान असाही होतो. जो ज्ञानाचा आश्रय आहे तो नारायण.आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसुनवः अयनं तस्य ताः पुर्वं तेन नारायणः स्मृतःआप म्हणजे पाणी व पाण्यात रहाणारा ,क्षीरसागर मधे रहाणारा तो नारायण.आप म्हणजे जीवश्रेष्ठ वायुदेव त्यांना आश्रयस्थान असणारा नारायण.असा तो नारायण सर्व गुणांनी युक्त(गुणैःसर्वैं उदीर्णं) व दोषदूर (दोषवर्जितं) सर्व शास्त्रांनी ज्ञेय आहे व मुक्त जीवांना प्राप्य (गम्य) असाआहे.अशी थोडक्यात नारायण शब्दाची व्याख्या आहे.*माधव*माया धवः माधवःमाया म्हणजे महालक्ष्मीतिचा धवः म्हणजे पती लक्ष्मीपती .माधव म्हणजे लक्ष्मीपती.मधु कुलात उत्पन्न झालेला या अर्थानेही माधव.*गोविन्द*गोभिः वेद्यते इति गोविंदः गां वेदलक्षणां वाणीं विंदत इति गोविंदः .वेदांचे द्वारे जो जाणल्या जातो तो गोविंद .२ गवां अविं द्यति इति गोविंदः वेदांच्या द्वारे अज्ञानाला नष्ट करणारा तो गोविंद.३ गवां विंदयति इति गोविंदः गायींना आनंद देणारा ,रमविणारा तो गोविंद.*गौरेषा तु तथा वाणी तां तु विंदयते भवान्**गोविंदस्तु ततो देव मुनिभिः कथ्यते भवान्*गायी व वेद यांना आनंद देणारा तो गोविंद.श्रीकृष्ण लहान असताना गोवर्धनपर्वतोद्धारानंतर इंद्राने पश्चात्ताप पावून आकाशगंगा व सुरभी गोमातेच्या दुधाने कृष्णास अभिषेक करुन त्याला *गोविंद* असे नामाभिधान दिले.फाल्गुन महिन्यांचा मासनियामक, मासाभिमानी देवता गोविंद आहे.जेवण करत असताना गोविंद गोविंद असे नाम म्हणतात.असा हा गोविंद महिमा,*विष्णु*सर्वत्र व्याप्तत्वात् सर्वेषु प्रविष्टत्वात् विष्णु नाम.सर्वत्र व्यापून राहिलेला आहेतसेच सर्वांचे ठिकाणी प्रवेश करतो म्हणून तो विष्णु.यज्ञो वै विष्णुः असे म्हणले आहे.अर्थात यज्ञ हे विष्णुचेच रुपसर्व नावे ही विष्णुचीच वाचक आहेत "नामानि सर्वाणियमाविशंती तं वै विष्णुः परम मुदाहरन्ति".चैत्र महिन्याची मासनियामक देवता*विष्णु* होय.सर्वही कार्ये विष्णुच्या नामस्मरणाने परिपुर्ण होतात म्हणून कार्यसंपताना"विष्णुस्मरणात् परिपूर्णतास्तु"असे म्हणले जाते.*मधुसूदन*मधु दैत्यं सूदयति इति मधुसूदनःमधु नामक दैत्य मर्दनःमधु नावाच्या दैत्याला विष्णुने मारले म्हणून त्याला "मधुसूदन " हे नांव मिळाले.मधु व कैटभ नावाच्या दोन दैत्यांना विष्णुने मारले होते. *त्रिविक्रम*त्रिविधाः क्रमः यस्य सः त्रिविक्रमःतीन प्रकारांनी ज्याचा पादविक्षेप होतो असा.तीन पाउलांनी ज्याने त्रैलोक्य, ब्रह्मांड आक्रमिले आहे असा तो त्रिविक्रम .याला उरुक्रम असेही म्हणले आहे:-ज्येष्ठ महिन्याची मासनियामक देवता त्रिविक्रम आहे.त्रिविक्रम निष्क्रम विक्रम वंदे संक्रम सुक्रम हुंक्रत वक्त्र असे म्हणून मध्वाचार्य द्वादशस्तोत्रात त्रिविक्रमरुपी परमात्माला वंदन करतात:- *वामन*वामैः नियमति इति वामनःमंगलमय वाणीने सर्वांचे कल्याण करतो तो "वामन".बली चक्रवर्तीच्या यज्ञात बटुरुपाने ,नुकत्याच उपनयन झालेल्या ,बुटक्या,कमी उंचीच्या रुपात आलेला तो वामन.बली राजाने इंद्राचे हरण केलेले राज्य बलीकडून दानस्वरुपात घेवून इंद्राला परत न करणारा.आषाढ महिन्याचा मासनीयिमक वृषाकपि वामन.*श्रीधर*श्री म्हणजे लक्ष्मीदेवीला धारण करणारा म्हणून तो श्रीधर.लक्ष्मीला आश्रय असणारा श्रीधर. लक्ष्मीदेवीला वक्ष स्थळावर धारणकरणारा श्रीधर.श्रावण महिन्याचा मासनियामक श्रीधर.श्रीधर श्रीधर शंधर वंदे भूधर वार्धर कंधर धारिन असे म्हणून मध्वाचार्य श्रीधर परमात्म्याला वंदन करतात.*हृषिकेश*हृषीकाणां इशः हृषिकेशःहृषिक म्हणजे इंद्रियेइंद्रियाभिमानी देवतांचा स्वामी तो हृषीकेश.सर्व इंद्रियांचा नियामक तो हृषीकेश .इंद्रियांना प्रेरणा देणारा.प्रत्येक इंद्रियाभिमानी एक देवता असते व त्या देवतेच्या त्याइंद्रियाचे ठिकाणी असण्यामुळे त्या त्या इंद्रियाचे कार्य सुचारु रुपाने चालते.उदा. चक्षुरिंद्रायाची अभिमानी देवता सूर्य .डोळ्याचे ठिकाणी सूर्य राहील तर डोळ्यांना व्यवस्थित दिसेल नाहीतर व्यक्ती अंध होईल.अशा सर्व इंद्रियाभिमानी देवतांचा ईश हृषीकेश परमात्मा आहे.भाद्रपद महिन्याचा मासनियामक हृषीकेश आहे. *पद्मनाभ*पद्मं नाभौ यस्य सः पद्मनाभःज्याचे नाभीतून कमल आले आहे असा तो पद्मनाभ .क्षीरसागर समुद्रात शेषशायी परमात्म्याचे नाभीतून कमल निर्माण झाले म्हणून तो पद्मनाभ.(या कमलातून ब्रह्मदेवाची उत्पत्ती झाली. कमलोद्भव ,कमलज असे ब्रह्मदेवाला म्हणले जाते.)अश्विन महिन्याचा मासनियामक पद्मनाभ आहे. *दामोदर*दाम उदरे यस्य सः दामोदरः .यशोदेने कृष्णाला एका दोरीने उखळाला बांधल्याची कथा सर्वांना विदित आहेच.दोरीने कृष्णाच्या उदराला बांधले म्हणून त्याला दामोदर असे नांव मिळाले.वास्तविक परमात्माला कुणीही बांधून ठेवू शकत नाही हे कृष्णाने प्रत्येक वेळी दोन अंगुले दोरी कमी पडली यातून सुचित केले परंतु तो परमात्मा भक्तांना केवळ भक्तीचे द्वारा (माहात्म्य ज्ञान पुर्वस्तु सुदृढः सर्वतोधिकः स्नेहः=भक्ती)वश होतो हे दाखविण्यासाठी यशोदेकडून ,आपल्या अनन्य भक्ताकडून बांधवून घेतला. *अहं भक्तपराधीनः* असेही भगवंतांनी दुर्वासांना सांगितले होतेच. कार्तिक महिन्याचा मासनियामक *दामोदर* आहे म्हणून कार्तिक द्वादशीला तुलसी विवाह दामोदराशी लावण्याची परंपरा निर्माण झाली.*संकर्षण*सम्यक कर्षयति इति संकर्षणःमुमुक्षुंच्या सर्व कर्मांचा नाश करतो तो संकर्षण .कर्षण केलेला म्हणजे ओढून नेलेला या अर्थाने .देवकीच्या गर्भातून कर्षण करुन रोहिणीच्या गर्भात स्थापन केला गेला (योगमायेच्या द्वारा) तो भगवंताचा *शुक्लकेशावतार*संकर्षण .संकर्षणश्च बभूव पुनः सुनित्यःसंहारकारणवपुस्तदनुज्ञयैव ||देवी जयेत्यनु बभूव स सृष्टीहेतोः प्रद्युम्नतामुपगतः कृतितां च देवी.(मभा तात्पर्य निर्णय अध्याय १)ब्रह्मांडाच्या संहाराला कारणीभूत असणारे संकर्षण रुप विष्णूने घेतले.अनिरुद्ध प्रद्युम्न *संकर्षण* वासुदेव हे परमात्म्याचे "चतुर्व्युह " आहे.असे हे संकर्षण स्वरुप. *वासुदेव*वसन्ति भूतानि यस्मिन् इति वासुःवासुश्चासौ देवश्च वासुदेवःसर्व भूतांना प्राणिमात्रांना आश्रय असणारा व क्रीडादिगुणविशिष्ट असा वासुदेव परमात्मा.वसुदेवस्य अपत्यं पुमान् वासुदेवःवसुदेव याचा मुलगा म्हणून तो वासुदेव.प्रद्युम्न अनिरुद्ध संकर्षण वासुदेव या चतुर्व्युहातील एक वासुदेव. *प्रद्युम्न*प्रकृष्टं द्युम्नं यस्य सः प्रद्युम्नःज्याचे तेज उत्कृष्ट आहे असा तो प्रद्युम्न.द्युम्न म्हणजे धन ,विपुल धन ज्याचेपाशी आहे असा.चतुर्व्युहातील एक परमात्मा प्रद्युम्न"संकर्षणश्च स बभूव पुनः सुनित्यः संहारकारणवपुस्तदनुज्ञयैव ||देवी जयेत्यनु बभूव स सृष्टीहेतोःप्रद्युम्नतामुपगतः कृतितां च देवी ||नारायण परमात्म्याने सृष्टी उत्पन्न करण्यास्तव प्रद्युम्न रुप घेतले तर लक्ष्मीदेवीने कृति रुप घेतले.मभातानिर्णय असे हे प्रद्युम्नस्वरुप. *अनिरुद्ध*अनिभिः रुध्यते इति अनिरुद्धःभक्तांकडून त्यांचे हृदयात कोंडला जातो तो अनिरुद्ध .भागवतात परमात्मा भक्तांचेद्वारा हृदयात कोंडला जातो तो.सद्योरुध्यवरुध्यतेsत्र कविभिः शुश्रुशुभिस्तत्क्षणात्.ज्याला कुणीही विरोध करु शकत नाही असा अनिरुद्ध ज्याला कुणीही अडवू शकत नाही असा अनिरुद्ध ."स्थित्यै पुनः स भगवान् *अनिरुद्ध*नामादेवी च शांतिरभवत् शरदां सहस्रम्||नारायणाने सृष्टीच्या रक्षणार्थ अनिरुद्ध नामक रुप घेतले तर लक्ष्मीदेवीने *शांति* असे रुप घेतले.(मभातानिर्णय )असे हे अनिरुद्ध स्वरुप. *पुरुषोत्तम*पुरुषेशु उत्तमः पुरुषोत्तमःक्षर व अक्षर यांचेपेक्षाही श्रेष्ठ असणारा.क्षर म्हणजे नाशिवंत व अक्षर म्हणजे अविनाशी.अक्षर म्हणजे अविनाशी महालक्ष्मी.यस्मात् क्षरमतीतोsहं अक्षरात् अपि चोत्तमः अतोsस्मि लोके वेदेच प्रथितः पुरुषोत्तमःअशी पुरुषोत्तम शब्दाची व्याख्या गीतेत स्वतः भगवंतांनी केली आहे.असा हा पुरुषोत्तम .म्हणजेच हरि *सर्वोत्तम* *अधोक्षज*अधः कृतानि अक्षजानि येन सः अधोक्षजः ज्यांचेमुळे इंद्रियांचे विषय नाहीसे होतात तो अधोक्षज .कधीही क्षीण न होणारा तो अधोक्षज पृथ्वी व अंतरिक्षात विराट स्वरुपाने रहाणारा तो अधोक्षज परमात्मा. *नरसिंह*नरश्चासौ सिंहश्च नरसिंहःन रीयते इति नरःहिनस्ति इति सिंहःजो नाश पावत नाही व जो दैत्यांचा नाश करतो तो नरसिंह.आपला भक्त प्रल्हाद याचे वचन सत्य ठरविण्यासाठी व परमात्मा सर्वव्यापी आहे दर्शविण्यासाठी घेतलेले रुप.या रुपात शरीर नर,मानवाचे तर डोके सिंहाचे असे स्वरुप घेवून ब्रह्मदेवाने हिरण्यकशिपुला दिलेल्या सर्व वरांच्या पलीकडे जावून त्याचा वध केला."सत्यं विधातुं निजभृत्यभाषितं व्याप्तिं च भूतेष्वखिलेषू चात्मनः||अदृश्यतात्यद्भूत रुपमुद्वहन् स्तंभे सभायां न मृगं न मानुषम् ||असे हे नरसिंहस्वरुप. *अच्युत*अच्युत म्हणजे अविनाशी . सर्व विकारांनी रहित असणारा, न घसरणारा,जसाच्या तसा रहाणारा. अच्युत नामक परमात्मा . *जनार्दन*जनान् अर्दयति इति जनार्दनःसज्जनांना सद्गती देतो म्हणून तो जनार्दन .न जायत इति जनःसंसारम् अर्दयति इति जनार्दनःजनांच्या भवसागराचा,संसारसागराचा नाश करणारा तो जनार्दन .*उपेन्द्र*इंद्राचा अनुज आदितीचा पुत्र म्हणून अवतार घेवून इंद्राचे बलीने हरण केलेले राज्य बलीचक्रवर्ती कडून दान घेवून इंद्राला परत देणारा तोउपेन्द्र. *हरि*हरति इति हरिःभक्तांचे दुःख हरण करतो ,भक्तांचे दुःख दूर करतो तो हरि.अज्ञानरुप कारणासहित संसार नाहीसा करणारा तो हरि.*श्रीकृष्ण*कर्षति इति कृष्णःदैत्यांना नरकात ओढतो असा कृष्ण.परिपूर्ण ज्ञानानंदात्मक स्वरुपवान आहे असा तो कृष्ण.ज्याचा वर्ण काळा आहे असा.जो सच्चिदानंदस्वरुपी आहे व जो लोकांना आपल्याकडे आकर्षून घेतो तो श्रीकृष्ण.--------------------------------------असे हे थोडक्यात केशवादि चोवीस नावांचे अर्थ.प्रत्येक नावाचे अनेक अर्थ असतात .अर्थ न समजून घेता केलेले कर्म निरर्थक होतेव्यासस्मृतीत म्हटले आहे वेदस्याध्ययनं कार्यं धर्मशास्त्रस्य वापि यत्||अजानतार्थं तत्सर्वं तुषाणां कंडनं यथा||यथा पशुर्भावाही न तस्य लभते फलंद्विजस्तथार्थानभिज्ञो न वेद फलमश्रुते||वेदांचे व धर्मशास्त्राचे अध्ययन ब्राह्मणाने केले पाहिजे .हे अध्ययन अर्थानुसंधान रहित असेल तर तांदळाच्या कोंड्याप्रमाणे निरर्थक होय,धान्याचे ओझे वाहणाऱ्या पशूला जसा धान्याचा उपयोग नसतो तद्वत अर्थ न जाणणार्यांला इष्ट फळ मिळत नाही.( म्हणून केशवादि चोवीस नावे समजून घेण्याचा छोटासा प्रयत्न। )हा अर्थ द्वैतसिद्धांत केसरी मे १९५६च्या अंकात प्रसिध्द झालेल्या लेखावर आधारित आहे. अभ्यास... श्री बळवंत जोशी।सोर्स व्हाट्सअप्प।

#विकिर_प्रकिर_उच्छिष्ट ।१) #विकिर ब्रह्मदेवाने सृष्टि रचली त्या आधी तिच्या अन्नाची व्यवस्था केली , त्यात देवांसाठी सोमभाग योजला ,, म्हणजे सोमाची आहूति हे देवांचे अन्न आहे ।सोम ग्रहण करून देव पुष्ट होतात । पण अश्विनीकुमार हे वैद्य या यज्ञसंस्थेतून वर्जित झाले ,, कारण इंद्रादि देव अश्विनीकुमारांना आपल्या पंक्तीत स्थान देत नसत ।या अश्विनीकुमारांसाठी सर्वप्रथम च्यवन ऋषींनी सोमभाग अर्पण केला,, त्यानंतर श्रौत कर्मात 'सामवेदी बहिष्पवमान' आणि ऋग्वेदी 'आश्विनसाहस्र' या मंत्रांच्या साहाय्याने अश्विनी कुमारांना यज्ञभाग दिला जाऊ लागला ।पण सांप्रत काळात श्रौत कर्म घडण्याचे प्रमाण अत्यल्प आहे ।आज सर्वत्र स्मार्त कर्म घडते ।। स्मार्त कर्म म्हणजे ,,,गंध पुष्प धूप दीप नैवेद्य या उपचारांनी पूजन अर्चन, यजन याजन,, होम हवन ,, कलश स्थापन , विग्रह पूजा,, श्राद्ध पक्ष... शांती, संस्कार, प्रतिष्ठा, पीडा परिहार,,, इत्यादी सर्व कर्मे हि स्मार्त कर्म आहेत ।यातील श्राद्ध कर्मामध्ये या असोमपा देवांसाठी अन्नाची व्यवस्था पूर्वसुरींनी केली आहे ।असोमपाश्च ये देवाः यज्ञभाग विवर्जिताः ।तेषामन्नं प्रदास्यामि विकिरं वैश्वदेविकम् ।।अश्विनीकुमार हे देवांचे वैद्य आहेत । सर्व देवांना मानव आहूति देतो ,, आणि देव मानवांना समृद्धी देतात,, त्यांची पीडा दूर करतात ।देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ।। भगवद्गीता ३-११त्यामुळे जसे आपण देवांचे देणे लागतो तसेच देवांच्या वैद्यांचे सुद्धा देणे लागतो ।असोमपा देवांना ग्रासमात्र देऊन आपण आपलेच कल्याण करतो ।श्राद्ध विधीत पिंडदान झाल्यानंतर उरलेल्या पिंडासाठी कालवलेला जो भात उरतो त्यात तीन भाग काढले जातात,,, त्यात पहिला भाग हा असोमपा देवांसाठी असतो त्याला विकिर म्हणतात ।२) #प्रकिर संस्कार ! म्हणजे नामकरण, मुंज, विवाह इत्यादी न होता गेलेल्या जीवांना 'असंस्कृत' अशी संज्ञा आहे,, कोणत्याही कारणाने एखाद्या स्त्रीचा त्याग केला गेला असेल तर अशा स्त्रियांचे अंत्यकर्म नीट होत नाही ।पूर्वी हा प्रकार खूप घडायचा,, मूल होत नाही म्हणून दुसरा विवाह,, दुसरा विवाह केल्यावर दुसऱ्या पत्नीला जी संतति व्हायची ती सावत्र आईसाठी सर्व क्रिया करेलच याची शाश्वती नसते कुटुंबात जे कुमार कुमारिका लहान वयात जातात ,, ज्यांना दहन केले जात नाही,, पुरले जाते,, यांचे संपूर्ण और्ध्वदेहिक करायचे नसते गर्भस्राव होतो,, गर्भातच बालक मरते ,, (अथवा मुद्दाम मारले जाते) यांचे देखील काही दिवसकार्य होत नाही १)विवाह न होता गेलेली स्त्री, २)परित्यक्ता स्त्री, ३)मुंज/सोडमुंज/विवाह इत्यादी संस्कार न होता गेलेला मुलगा, ४)कुमारावस्थेत गेलेले जीव, ५)गर्भातच मरण पावलेले जीव यांच्या तृप्तीसाठी पिंडातून उरलेल्या भाताचा एक घास काढला जातो ज्याला #प्रकिर म्हणतात ।असंस्कृतप्रमीता ये त्यागिन्यो या कुलास्त्रियः ।ददामि तेभ्यः प्रकिरमन्नं ताभ्यश्च पैतृकम् ।।३) #उच्छिष्ट : व्यवस्था अशी आहे , कि जेव्हा विवाह होतो तेव्हा जे होम केले जातात , त्यातील एक होम आहे गृहप्रवेशनीय होम । हा होम करून मग नवीन दाम्पत्याने गृहप्रवेश करायचा आहे ।आणि दोघेही जिवंत असेपर्यंत त्या अग्नीचे रक्षण करायचे आहे ।आणि सूर्योदय-सूर्यास्त काळी त्या अग्नीत निर्धारित आहुत्या द्यायच्या आहेत ।आणि जेव्हा दोघांपैकी एक कोणीतरी मरण पावेल तेव्हा तो आयुष्यभर रक्षण केलेला अग्नि मातीच्या मडक्यात भरून स्मशानावर घेऊन जायचा ,, आणि त्याच अग्नीवर त्या गृहस्थाचे दहन करावे ,, सांप्रत काळात या पद्धतीचा बहुतांशी लोप झालेला आहे ।गृहप्रवेशनीय होमाच्या अग्नि व्यतिरिक्त अन्य लौकिक अग्नीवर आज आपण मृताचे दहन करतो ।अशा प्रकारे दहन झालेल्या जीवाला 'अनग्निदग्ध' म्हणतात ।ज्या दाम्पत्याने आयुष्यभर अग्नीचे रक्षण केले आहे,, आता दोघांपैकी एक गेल्यावर असलेला अग्नि त्या मृतासोबत स्मशानात गेला,, आता दोघांपैकी जो नंतर जाईल त्याच्या दहनासाठी अन्य गृहस्थाचा गृहयाग्नि मडक्यात घेतला आणि त्याचे दहन केले तर त्या जीवाला 'अग्निदग्ध' असे म्हणतात ।यांचे सर्व और्ध्वदेहिक होते ,, पण आयुष्य भर जी आहूति दिली गेली हवी होती ती न दिली गेल्यामुळे यांच्या तृप्तीत एक न्यूनता असते ।गृहस्थाला प्रतिदिन हवन करणे अनिवार्य आहे । यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः । भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ।। भगवद्गीता ३-१३या पितरांच्या तृप्तीतील न्यूनता जावी यासाठी पिंडातून उरलेल्या भाताचा एक भाग काढला जातो त्याला #उच्छिष्ट पिंड असे म्हणतात ।आपल्या आयुष्यामध्ये दृश्यमान आणि अदृश्यमान अशा दोन्ही जगतांचे अस्तित्व असते आणि त्या दोन्ही घटकांचा आपल्यावर दृश्य आणि अदृश्य परिणाम होत असतो ।श्राद्ध संस्थेत या सर्वांचा विचार करून त्यातून आपले हित कसे होईल आणि त्यासाठी आपण त्यांचे कसे करायला हवे याचे विधान आहे ।हे झाले नित्य श्राद्धातील एका अत्यंत छोट्या भागाबद्दल,, तेही संक्षिप्त स्वरूपात ।महालय श्राद्धात अधिक व्यापक विचार आहे ।त्यावर यथावकाश लिहिनच ।सर्वांना तृप्त करणारी श्राद्धसंस्था हि साक्षात कामधेनुच आहे ।सागर सुहास दाबके ।

*शुद्धे भावे न कर्मभयम् कर्मैव रक्षति निर्मलम् ।* _शुद्ध हेतूने केलेल्या कर्माची भिती नसते. निर्मळ कर्मच आपले रक्षण करते._

*● कोकणातील प्रसिद्ध पद्धत वोवसा - ओवसा - औसा*।। "मुळ शब्द शोधण्याचा बराच प्रयत्न केला परंतु ।। त्यात प्रामुख्याने पुढील मतमतांतरे आढळली ● वसा :--- गौरी मातेचा वसा घेणे, ● हौसा :--- गौरीमातेकडुन हौस भागवणे, ● अंशा :--- मातेकडे अंश रुपाने आपल्याकडे प्रकटण्याची विनवणी, ● आय्स :--- आऊस - ( कोकणात आईचे पर्यायी शब्द ) ।। वसा = आऊसा, औक्षणचा अपभ्रंश - औशा / औसा, ।। अखंड ओवाळणीचा + वसा, अहो ( अखंड ) + वसा ।। ( वंश ) = अहोवसा ( अखंड वंश पुढे चालत राहण्यासाठी ) ।। असो म्हणजे तुमच्या लक्षात आले असेलच की ।। एकुणच सगळा आटापिटा गौरीमातेच्या ।। कृपाछत्रासाठी केला जातो.।। प्रथम आपण वोवसा - ओवसा - औसा म्हणजे काय ।। ते पाहुया. एका सुपात ५ प्रकारच्या भाज्या, ५ ।। प्रकारच्या वेलींची पाने, ५ प्रकारची फळे, ।। करंडा फणी, ओटी ( खण व नारळ ) आणि वानाच्या ।। पानावर सुटे पैसे असे सर्व प्रत्येक सुपात ठेवून, ।। अशी ५ सुपे गौरीच्या पुढ्यात वोवसन्यासाठी - ।। ओवसा करण्यासाठी / भरण्यासाठी ठेवतात. ।। आता वोवसणे - ओवसा करणे / भरणे म्हणजे नक्की ।। काय ते पण सांगायला पाहिजे. घरातील सुवासिनी ।। गौरी समोर जाऊन पहिले हळद - कुंकू लावून गौरीची ।। पूजा करायची आणि मग २ हातांनी भरलेले सूप ।। धरून गौरी समोर करून खाली ३ वेळा सूप ओढायचे ।। या प्रकियेला गौरीला वोवसने असे म्हणतात. नवीन ।। लग्न झालेली मुलगी ५ सूप घेऊन पहिली आपल्या ।। माहेरच्या गौरीला वोवसा वोवसून सासरी सूप घेऊन ।। यायचे आणि सासरच्या गौरीला वोवसायचे अशी ।। पद्धत आहे. ।। ज्या वर्षी रवि पूर्वा नक्षत्रावर गौरी आवाहनाचा ।। दिवस असतो त्यावर्षी नवीन जोडप्यांचे वोवसे ।। असतात म्हणजेच सुर्याचा पुर्वा नक्षत्र प्रवेश साधारण ।। एका वर्षाआड गौरी आवाहनावेळी होत असतो तो ।। दिवस ( उदा. ऑगस्ट २०१७ ची गणेश चतुर्थी ।। पाहावी ) वोवसा करुन झाले कि सर्व जोडपी ।। आपल्या पेक्षा मोठ्या माणसांच्या पाया पडून ।। वोवश्यातले पान वाण म्हणून त्यांना देतात आणि ।। सर्व मोठी मंडळी आशीर्वादाच्या स्वरुपात भरगच्च ।। पैसे देतात...।। अशा प्रकारे गौरी म्हणजेच साक्षात आदिशक्तीचे पुजन ।। करुन तिच्याकडे अखंड सौभाग्याचं लेणं मागितलं जातं 🙏।। सर्व मंगल मांगल्ये शिवे सर्वार्थ साधिके ।। शरण्ये त्र्यंबके गौरी नारायणी नमोस्तुते 🙏

॥ बालकाण्डः ॥शुद्धब्रह्मपरात्पर राम्॥१॥कालात्मकपरमेश्वर राम्॥२॥शेषतल्पसुखनिद्रित राम्॥३॥ब्रह्माद्यामरप्रार्थित राम्॥४॥चण्डकिरणकुलमण्डन राम्॥५॥श्रीमद्दशरथनन्दन राम्॥६॥कौसल्यासुखवर्धन राम्॥७॥विश्वामित्रप्रियधन राम्॥८॥घोरताटकाघातक राम्॥९॥मारीचादिनिपातक राम्॥१०॥कौशिकमखसंरक्षक राम्॥११॥श्रीमदहल्योद्धारक राम्॥१२॥गौतममुनिसम्पूजित राम्॥१३॥सुरमुनिवरगणसंस्तुत राम्॥१४॥नाविकधावितमृदुपद राम्॥१५॥मिथिलापुरजनमोहक राम्॥१६॥विदेहमानसरञ्जक राम्॥१७॥त्र्यम्बककार्मुकभञ्जक राम्॥१८॥सीतार्पितवरमालिक राम्॥१९॥कृतवैवाहिककौतुक राम्॥२०॥भार्गवदर्पविनाशक राम्॥२१॥श्रीमदयोध्यापालक राम्॥२२॥राम् राम् जय राजा राम्।राम् राम् जय सीता राम्॥॥ अयोध्याकाण्डः ॥अगणितगुणगणभूषित राम्॥२३॥अवनीतनयाकामित राम्॥२४॥राकाचन्द्रसमानन राम्॥२५॥पितृवाक्याश्रितकानन राम्॥२६॥प्रियगुहविनिवेदितपद राम्॥२७॥तत्क्षालितनिजमृदुपद राम्॥२८॥भरद्वाजमुखानन्दक राम्॥२९॥चित्रकूटाद्रिनिकेतन राम्॥३०॥दशरथसन्ततचिन्तित राम्॥३१॥कैकेयीतनयार्थित राम्॥३२॥विरचितनिजपितृकर्मक राम्॥३३॥भरतार्पितनिजपादुक राम्॥३४॥राम् राम् जय राजा राम्।राम् राम् जय सीता राम्॥॥ अरण्यकाण्डः ॥दण्डकवनजनपावन राम्॥३५॥दुष्टविराधविनाशन राम्॥३६॥शरभङ्गसुतीक्ष्णार्चित राम्॥३७॥अगस्त्यानुग्रहवर्धित राम्॥३८॥गृध्राधिपसंसेवित राम्॥३९॥पञ्चवटीतटसुस्थित राम्॥४०॥शूर्पणखार्तिविधायक राम्॥४१॥खरदूषणमुखसूदक राम्॥४२॥सीताप्रियहरिणानुग राम्॥४३॥मारीचार्तिकृदाशुग राम्॥४४॥विनष्टसीतान्वेषक राम्॥४५॥गृध्राधिपगतिदायक राम्॥४६॥शबरीदत्तफलाशन राम्॥४७॥कबन्धबाहुच्छेदक राम्॥४८॥राम् राम् जय राजा राम्।राम् राम् जय सीता राम्॥॥ किष्किन्धाकाण्डः ॥हनुमत्सेवितनिजपद राम्॥४९॥नतसुग्रीवाभीष्टद राम्॥५०॥गर्वितवालिसंहारक राम्॥५१॥वानरदूतप्रेषक राम्॥५२॥हितकरलक्ष्मणसंयुत राम्॥५३॥राम् राम् जय राजा राम्।राम् राम् जय सीता राम्॥॥ सुन्दरकाण्डः ॥कपिवरसन्ततसंस्मृत राम्॥५४॥तद्गतिविघ्नध्वंसक राम्॥५५॥सीताप्राणाधारक राम्॥५६॥दुष्टदशाननदूषित राम्॥५७॥शिष्टहनूमद्भूषित राम्॥५८॥सीतावेदितकाकावन राम्॥५९॥कृतचूडामणिदर्शन राम्॥६०॥कपिवरवचनाश्वासित राम्॥६१॥राम् राम् जय राजा राम्।राम् राम् जय सीता राम्॥॥ युद्धकाण्डः ॥रावणनिधनप्रस्थित राम्॥६२॥वानरसैन्यसमावृत राम्॥६३॥शोषितसरिदीशार्थित राम्॥६४॥विभीषणाभयदायक राम्॥६५॥पर्वतसेतुनिबन्धक राम्॥६६॥कुम्भकर्णशिरच्छेदक राम्॥६७॥राक्षससङ्घविमर्दक राम्॥६८॥अहिमहिरावणचारण राम्॥६९॥संहृतदशमुखरावण राम्॥७०॥विधिभवमुखसुरसंस्तुत राम्॥७१॥खस्थितदशरथवीक्षित राम्॥७२॥सीतादर्शनमोदित राम्॥७३॥अभिषिक्तविभीषणनत राम्॥७४॥पुष्पकयानारोहण राम्॥७५॥भरद्वाजादिनिषेवण राम्॥७६॥भरतप्राणप्रियकर राम्॥७७॥साकेतपुरीभूषण राम्॥७८॥सकलस्वीयसमानत राम्॥७९॥रत्नलसत्पीठास्थित राम्॥८०॥पट्टाभिषेकालङ्कृत राम्॥८१॥पार्थिवकुलसम्मानित राम्॥८२॥विभीषणार्पितरङ्गक राम्॥८३॥कीशकुलानुग्रहकर राम्॥८४॥सकलजीवसंरक्षक राम्॥८५॥समस्तलोकाधारक राम्॥८६॥राम् राम् जय राजा राम्।राम् राम् जय सीता राम्॥॥ उत्तरकाण्डः ॥आगतमुनिगणसंस्तुत राम्॥८७॥विश्रुतदशकण्ठोद्भव राम्॥८८॥सीतालिङ्गननिर्वृत राम्॥८९॥नीतिसुरक्षितजनपद राम्॥९०॥विपिनत्याजितजनकज राम्॥९१॥कारितलवणासुरवध राम्॥९२॥स्वर्गतशम्बुकसंस्तुत राम्॥९३॥स्वतनयकुशलवनन्दित राम्॥९४॥अश्वमेधक्रतुदीक्षित राम्॥९५॥कालावेदितसुरपद राम्॥९६॥आयोध्यकजनमुक्तिद राम्॥९७॥विधिमुखविबुधानन्दक राम्॥९८॥तेजोमयनिजरूपक राम्॥९९॥संसृतिबन्धविमोचक राम्॥१००॥धर्मस्थापनतत्पर राम्॥१०१॥भक्तिपरायणमुक्तिद राम्॥१०२॥सर्वचराचरपालक राम्॥१०३॥सर्वभवामयवारक राम्॥१०४॥वैकुण्ठालयसंस्थित राम्॥१०५॥नित्यानन्दपदस्थित राम्॥१०६॥राम् राम् जय राजा राम्॥१०७॥राम् राम् जय सीता राम्॥१०८॥राम् राम् जय राजा राम्।राम् राम् जय सीता राम्॥॥ इति नामरामायणम् सम्पूर्णम् ॥

चंडीपाठ में कवच, अर्गला ,कीलक और कुंजिका स्तोत्र से हवन नहीं करना चाहिए सप्रमाण प्रस्तुति~यो मूर्ख: कवचं हुत्वा प्रतिवाचं नरेश्वरः ।स्वदेह - पतनं तस्य नरकं च प्रपद्यते ।।अन्धकश्चैव महादैत्यो दुर्गाहोम-परायणः ।कवचाहुति - प्रभावेण महेशेन निपातितः ।।कवच में पाहि, अवतु, रक्ष रक्ष, रक्षतु, पातु आदि शब्दों का प्रयोग हुआ रहता है।सप्तशती के चतुर्थ अध्याय के 4 मंत्र से इसी कारण होम नहीं होता है।#सिद्ध #कुंजिका स्तोत्र का होम न करने की आज्ञा स्वयं महादेव नें दी हैइसका प्रथम कारण है की ,कुंजिका देवी सिद्धियों की एकमात्र कुंजी है ।ओर कुंजी का रक्षण किया जाता है आहूत नहीं किया जा सकता ।यदि यदि कुंजी का ही लोप हो जाएगा तो सिद्धी के द्वार का खुलना असम्भव हो जाएगा ।दूसरा कारण यह की सप्तशती में आता है की याचना स्तोत्र , कवच एवं कवच मन्त्रों की आहुति नहीं की जाती अन्यथा विनाश ही होता है ।|| अथ प्रमाण ||#कवचं #वार्गलाचैव ,#कीलकोकुंजिकास्तथा ।#स्वप्नेकुर्वन्नहोमं #च ,#जुहुयात्सर्वत्रनष्ट्यते: ।।भगवान शिव भैरव स्वरूप में स्थित होकर कहते हैं ! कवच , अर्गला , कीलक , तथा कुंजिका का होम स्वप्न में भी न करें स्वप्न मात्र में भी होम करने से सर्वत्र नाश की संभावनाएँ प्रकट हो जाती है ।#बुद्धिनाषोहुजेत् #देवि,#अर्गलाऽनर्गलोभवेत् ।#सिद्धीर्नाषगत:#होता, #विद्यां #च #विस्मृतोर्भभवेत् ।।अर्गला के होमकर्म से सिद्धीयों का नाश हो जाता है । तथा होता की समस्त विद्याएँ विस्मृत हो जाती है , अर्गला अनर्गल सिद्ध हो जाती है ।#कीलितोजायतेमन्त्र: ,#होमे #वा #कीलकस्तथा ।#ममकण्ठसमंयस्य: ,#कीलकोत्कीलकं #हि #च ।।कीलक के होमकर्म से होता के समस्त मन्त्र सदा सर्वदा के लिए कीलित हो जाते हैं ।इसे मेरा उत्किलित कण्ठ ही जानें जो जो कीलक का कारक है ।#धनधान्ययुतंभद्रे ,#पुत्र:#प्राण:#विनष्यते: ।#रोगशोकोर्व्रिते:#कृत्वा,कवचंहोमकर्मण: ।।कवच के होम से धन,धान्य, पुत्र तथा प्राण का विनाश निश्चित है एवं वह होता रोग तथा शोकों से घिर जाता है ।स्वप्ने वा हुज्यते देवि ,* *कुंजिकायं च कुंजिकां ।षड्मासे च भवेन्मृत्यु , सत्यं सत्यं न संशय: ।होमे च कुंजिकायास्तु ,* *सकुटुम्बंविनाश्यती: ।कुंजिका के होमकर्म के प्रभाव से होता की छः मास में मृत्यु निश्चित जानें तथा होता का सकूटुंब विनाश हो जाता है यह सत्य है परम सत्य है इसमें कोई संशय नहीं करना चाहिए ।शास्त्री प्रवीण त्रिवेदी ■यस्यं च दोषमात्रेण ,प्रसन्नार्मृत्युदेवता: ।कुंजिकाहोममात्रेण ,रावण:प्रलयंगत: ।।इसी के दोष से मृत्युदेवता अत्यंत प्रसन्न होकर होता का सकूटुंब भक्षण करते हैं ।कुंजिका के होममात्र के प्रभाव से ही रावण का सम्पूर्ण विनाश सम्भव हुआ ।■भैरवयामले भैरवभैरवी संवादे ।।चतुर्विंश प्रभागे होमप्रकरणे ।।■मातृका:बीजसंयुक्ता: ,प्राणाप्राणविबोधिनी ।प्राणदा:कुंजिका:मायां ,सर्वप्राण:प्रभाविनी ।।कुंजिका में बीज मातृकाएँ उपस्थित हैं ।प्राण को देविप्राण का बोधप्रदान करती हैं ।यह प्राणज्ञान प्रदान करने वाली महामाया कुंजिका प्राण को प्रभावित करने वाली हैं ।।। शक्तियामले शक्तिहोमप्रकरणे ।।

!! #रामकृष्णहरि !!अयोध्येचा राजा दशरथ एकदा वनभ्रमणावर गेला होता आणि वालीला भेटला. त्याच्या बोलण्याने नाराज होऊन वालीने त्याला द्वंद्वयुद्धाचे आव्हान दिले.राजा दशरथ एकदा वनभ्रमणावर गेला आणि वालीला भेटला. त्याच्या बोलण्याने नाराज होऊन वालीने त्याला द्वंद्वयुद्धाचे आव्हान दिले. राजा दशरथाच्या तीन राण्यांपैकी कैकेयी शस्त्रे आणि रथ चालविण्यात पारंगत होती.म्हणून, जेव्हा जेव्हा राजा दशरथ दौऱ्यावर जायचा, तेव्हा तो अनेकदा कैकेयीला सोबत घेऊन जायचा आणि ती अनेकदा युद्धात त्याच्यासोबत असायची. योगायोगाने, वाली आणि राजा दशरथ यांच्यातील भयंकर युद्धादरम्यान, राणी कैकेयी देखील त्याच्यासोबत होती.युद्धात, वालीने राजा दशरथावर मात करण्यास सुरुवात केली कारण वालीला वरदान मिळाले होते की जर त्याने कोणावरही नजर टाकली तर त्या व्यक्तीच्या शक्तीचा अर्धा भाग त्याच्याकडे जाईल. म्हणून, राजा दशरथ युद्ध हारणार हे निश्चित होते.जेव्हा राजा दशरथ युद्धात हरला, तेव्हा बालीने त्याच्यावर एक अट घातली: एकतर त्याची पत्नी कैकेयी सोडून जा किंवा रघुकुल वंशाचा अभिमान असलेला मुकुट मागे सोडा. राजा दशरथाला आपला मुकुट सोडून राणी कैकेयीसोबत अयोध्येला परत जावे लागले.राणी कैकेयीला हे ऐकून खूप दुःख झाले; एक स्त्री आपल्या पतीचा अपमान कसा सहन करू शकते? तिने राजा दशरथाला त्याचा मुकुट सोडण्यास भाग पाडले ही गोष्ट तिला प्रत्येक क्षणी त्रास देत असे.तिला मुकुट परत मिळण्याची चिंता होती. जेव्हा श्रीरामांच्या राज्याभिषेकाची वेळ आली तेव्हा दशरथ आणि कैकेयी यांनी मुकुटावर चर्चा केली. फक्त त्यांनाच ते माहित होते.रघुकुल वंशाचा सन्मान पुनर्संचयित करण्यासाठी, कैकेयीने श्रीरामांच्या वनवासाचा कलंक स्वतःवर घेतला आणि त्याला वनात पाठवले. त्याने श्रीरामांना असेही सांगितले होते की त्याला बालीकडून मुकुट परत मिळवावा लागेल.श्रीरामांनी बालीला पराभूत केल्यानंतर, त्याने बालीशी संभाषण सुरू केले. भगवानांनी स्वतःची ओळख करून दिली आणि बालीला त्याच्या वंशाचा अभिमान असलेल्या मुकुटाबद्दल विचारले.तेव्हा वालीने उत्तर दिले, "मी रावणाला पकडले. जेव्हा तो पळून गेला तेव्हा त्याने कपटाने मुकुटही सोबत घेतला. प्रभू, माझ्या मुलाला तुमच्या सेवेत घ्या. तो तुमचा मुकुट परत मिळवण्यासाठी आपला जीव धोक्यात घालेल."जेव्हा अंगद श्रीरामांचा दूत म्हणून रावणाच्या दरबारात गेला, तेव्हा त्याने आपले पाय दरबारात ठेवले आणि उपस्थित योद्ध्यांना त्याचे पाय हलवण्याचे आव्हान केले. रावणाच्या राजवाड्यातील सर्व योद्ध्यांनी अंगदाचे पाय हलवण्यासाठी सर्व शक्ती वापरली, परंतु कोणीही यशस्वी झाले नाही.जेव्हा रावणाच्या दरबारातील सर्व योद्धे अंगदाचे पाय हलवू शकले नाहीत, तेव्हा रावण स्वतः अंगदाजवळ आला आणि तो पाय हलवण्यासाठी खाली वाकला तेव्हा त्याच्या डोक्यावरून मुकुट पडला. अंगद मुकुट घेऊन श्रीरामांकडे परतला. रघुकुलाच्या राजमुकुटाचे असे वैभव होते.जेव्हा राजा दशरथाकडे गेला तेव्हा त्याला वेदना सहन कराव्या लागल्या. जेव्हा रावणाने बालीकडून मुकुट घेतला तेव्हा बालीला आपल्या प्राणाची आहुती द्यावी लागली. यानंतर, जेव्हा अंगदने रावणाकडून मुकुट घेतला तेव्हा रावणानेही आपला जीव गमावला.आणि केवळ कैकेयीमुळेच रघुकुलाचा मान वाचला. जर कैकेयीने श्रीरामांना वनवासात पाठवले नसते तर रघुकुलाचा मान परत मिळाला नसता. कैकेयीने वंशाच्या सन्मानासाठी सर्व कलंक आणि अपकीर्ती स्वतःवर घेतली, म्हणूनच श्रीरामांना त्यांच्या मातांमध्ये कैकेयी सर्वात जास्त आवडायची.